Cúisíocht i gCionta a Dhéantar trí Neamhghníomhú

Eochairfhocail: Neamhghníomhú; cúisíocht; dualgas gníomhú; inchoscacht; faillí; dliteanas gairmiúil; cruthúnas.

1. Neamhghníomhú mar bhunús le dliteanas coiriúil aonair

Ní hé an cheist is deacra faoi neamhghníomhú coiriúil ná cén fáth nár ghníomhaigh an duine, ach cén fáth gur féidir an dochar a tháinig as a chur ina leith mar rud a chruthaigh sé. Tá teorainn idir cáineadh morálta ar éighníomhaíocht agus dliteanas coiriúil as bás, díobháil choirp nó damáiste maoine. Ní féidir an teorainn sin a thrasnú ach a chinneadh go mbeadh idirghabháil thráthúil inmhianaithe. Ní mór dualgas sonrach gníomhú, fíordheis é a chomhlíonadh, nasc cúiseach agus an cineál ciontachta is gá a chruthú.

Aithníonn an Cód Coiriúil neamhghníomhú mar chineál iompair, ach níl foirmle ghinearálta ann a athraíonn gach dualgas neamhchomhlíonta ina chúis leis an dochar go léir a thagann ina dhiaidh. Chun Airteagail 9(1) agus 11 agus an cion ábhartha sa Chuid Speisialta a chur i bhfeidhm, ní mór gach réamhriachtanas a scrúdú ar leithligh. Tá prionsabal na freagrachta aonair faoi Airteagal 35 thar a bheith tábhachtach: ní féidir ballraíocht i bhfoireann leighis, i ngnóthas nó i gcomhlacht riaracháin a chur in ionad cruthúnais ar iompar an duine aonair. ^[1]

Is é príomhthráchtas an staidéir seo go gcaithfear cúisíocht trí neamhghníomhú a scrúdú ar thrí leibhéal ar leith: inchoscacht fhíorasach an toraidh áirithe; cibé acu a bhí cosc an toraidh sin laistigh de dhualgas dlíthiúil an duine; agus an mhainneachtain chiontach an dualgas a chomhlíonadh. Má dhéantar na leibhéil seo a mheascadh, féadfar teip eagraíochtúil a iompú ina dliteanas coiriúil gan chiontacht.

2. Neamhghníomhú atá ábhartha ó thaobh an dlí de agus toradh a chruthú

Ní mór idirdhealú a dhéanamh idir cionta a phionósaíonn mainneachtain dualgas áirithe a chomhlíonadh agus cionta bunaithe ar thoradh a dhéantar trí neamhghníomhú. Sa chéad chineál, b’fhéidir nach gceanglaíonn an reacht go dtarlódh dochar breise. Sa dara cineál, is gné den chion an toradh agus ní mór don ionchúiseamh a nasc leis an neamhghníomhú áirithe a chruthú. Ní aicmithe dlíthiúla inmhalartaithe iad mainneachtain cúnamh a thabhairt agus bás a chruthú trí shárú ar dhualgas speisialta cúraim. ^[1]

D’fhéadfadh duine riail ghairmiúil a shárú gan bás an íospartaigh a chruthú. Is féidir a mhalairt freisin: d’fhéadfadh tábhacht chúiseach a bheith ag neamhghníomhú ach gan fianaise ar an gciontacht riachtanach. Mar sin, is toradh fíorasach tosaigh, agus ní siollógachas coiriúil críochnaithe, é an chonclúid «bhí sárú ann agus tharla bás».

I gcion bunaithe ar thoradh, ní mór an toradh féin a shonrú freisin. Ní leor a phlé an bhfaigheadh an t-íospartach bás sa deireadh de bharr galair bhunúsaigh. Is é an cheist ná an raibh an bás áirithe, ag an am agus tríd an meicníocht a bunaíodh, inchosctha. Ní bhaineann leochaileacht a bhí ann roimhe seo cosaint an dlí choiriúil den bheatha agus den tsláinte.

3. Foinse agus raon an dualgais gníomhú

Tosaíonn an anailís choiriúil trí fhiafraí cé a bhí faoi cheangal gníomh áirithe a dhéanamh, ar cén bhunús dlíthiúil agus le linn cén tréimhse. D’fhéadfadh foráil reachtúil, feidhm ghairmiúil a rialaítear le dlí nó sannadh sonrach laistigh de chaidreamh a aithnítear le dlí a bheith mar fhoinse. Féadfaidh conradh nó cur síos poist an dualgas a shonrú, ach ní féidir leis cion coiriúil nua a chruthú ann féin. Má ionchorpraíonn cion ceanglais ó rialacha eile, ní mór an riail is infheidhme a aithint in ionad tagairt theibí do «dhea-chleachtas». ^[1]

Tá coincheap an «ráthóra» úsáideach mar thuairisc theoiriciúil ar dhuine a bhfuil sé de chúram air leas áirithe faoi chosaint an dlí a chosaint nó foinse contúirte a rialú. Ní bunús reachtúil neamhspleách le ciontú é, áfach. Ní mór a mhíniú cén fáth go raibh an dualgas ar an duine áirithe sin, cad iad na modhanna a bhí ar fáil agus an raibh an chontúirt laistigh de raon ábhartha na feidhme a sannadh.

D’fhéadfadh cruthú contúirte roimhe sin a bheith ábhartha do dhualgais ina dhiaidh freisin. Ní thugann sé freagracht neamhtheoranta as gach forbairt dhíobhálach níos déanaí. Ní mór bunús dlíthiúil na hidirghabhála riachtanaí, a nasc leis an riosca áirithe a cruthaíodh agus an fhéidearthacht fhíorasach an riosca a rialú a bhunú. Dhéanfadh a mhalairt den stair chúiseach roimhe sin toimhde ciontachta.

Ag athrú sealanna nó ag tabhairt oibre ar láimh, tá sé thar a bheith tábhachtach dualgais gníomhú go pearsanta, duine a chur ar an eolas agus gníomhú duine inniúil eile a eagrú a idirdhealú. Ní chomhlíonann tarchur faisnéise dualgas atá ann cheana idirghabháil láithreach a dhéanamh go huathoibríoch. Os a choinne sin, ní féidir neamhaird a dhéanamh d’easpa údaráis bhainistíochta nuair a chuireann an t-ionchúiseamh teip eagraíochtúil i leith gnáthfhostaí.

4. Cumas iarbhír agus an tréimhse ina bhféadfaí idirghabháil a dhéanamh

Ní mór go raibh an gníomh riachtanach indéanta go praiticiúil. Tá acmhainní, am freagartha, cáilíochtaí, rochtain ar an ábhar ábhartha agus cumas cúnamh a fháil go léir tábhachtach. Ní bhaineann an ceanglas le cumas fisiciúil amháin: d’fhéadfadh duine gan an t-údarás riachtanach a bheith faoi dhualgas foláireamh a thabhairt ach gan a bheith údaraithe gníomhaíocht speisialaithe áirithe a dhéanamh leis féin.

Ní mór an measúnú a shuíomh ag an am a raibh idirghabháil riachtanach. Ní chruthaíonn eolas siarghabhálach ar an dochar a tharla go raibh an fhaisnéis chéanna ag an duine roimh ré. Baineann inchoscacht oibiachtúil le staid an phróisis; baineann ciontacht leis an méid a bhí ar eolas ag an duine nó a bhí sé faoi cheangal agus in ann a fháil amach ag an am sin. Tá na ceisteanna ceangailte, ach níl siad comhionann.

Má bhí an toradh do-aisiompaithe cheana sular tháinig an dualgas chun cinn, ní fhéadfadh an mhainneachtain níos déanaí é a chruthú. B’fhéidir gur cion eile nó sárú araíonachta an mhainneachtain, ach ní féidir le tromchúis an iompair incháinte nasc cúiseach a athbhunú le toradh a bhí do-aisiompaithe cheana.

5. Measúnú frithfhíorasach agus a theorainneacha

I gcás gnímh, is gnách a fhiosrú conas a d’athraigh an t-iompar an réaltacht. I gcás neamhghníomhaithe, ní mór a athchruthú cad a tharlódh dá ndéanfaí an gníomh riachtanach in am. Ní hipitéis threallach é an fiosrú coinníollach seo: caithfidh sé brath ar fhíorais bhunaithe agus eolas speisialaithe iontaofa. Ní hiompar idéalach gairmí uilefheasaigh a chuirtear leis go hipitéiseach, ach an gníomh dlíthiúil sonrach a bhí riachtanach agus indéanta.

Go praiticiúil, ba cheart trí cheist a chur in ord. Cén gníomh beacht a fágadh ar lár? Cén pointe ab fhaide anonn a bhféadfadh sé dul i bhfeidhm ar an bpróiseas? Cén éifeacht a bheadh aige ar an toradh áirithe faoi na dálaí fíorasacha cruthaithe? Fágann freagra ar nós «is dócha go gcabhródh idirghabháil» an meicníocht agus leibhéal na hinchoscachta araon gan sonrú.

Ní cheadaíonn imeachtaí coiriúla ciontú bunaithe ar thoimhdí. Ceanglaíonn Airteagal 303 den Chód Nós Imeachta Coiriúil go mbunófaí an cúiseamh gan amhras, agus ní cheanglaíonn Airteagal 103 ar an duine cúisithe neamhchiontacht a chruthú. Dá bhrí sin, ní féidir laghdú staitistiúil ar riosca ann féin a chur in áit cruthúnais gur chruthaigh an neamhghníomhú áirithe an toradh atá ina ghné den chion. ^[2]

Ní gá cinnteacht mhatamaiticiúil, nach féidir a bhaint amach san eolaíocht eimpíreach. Is é an difríocht idir tátal réasúnaithe ón bhfianaise ina hiomláine agus éiginnteacht chúiseach gan réiteach. Féadfaidh teoiric an riosca mhéadaithe an fiosrú a threorú, ach níor cheart go bhfeidhmeodh sí mar thoimhde neamhspleách cúisíochta. Ar an gcaoi chéanna, ní hionann go huathoibríoch deis ar thoradh níos fearr a chailleadh agus bás a chruthú faoin gCód Coiriúil.

6. Neamhghníomhartha iolracha agus idirghabháil tríú páirtithe

Nuair a ghníomhaíonn nó a mhainníonn roinnt daoine gníomhú i ndiaidh a chéile, ní mór don anailís chúiseach fanacht aonair. Ní gá go mbrisfeadh earráid ghairmiúil níos déanaí an nasc idir neamhghníomhú níos luaithe agus an dochar. Má chuir an chéad sárú próiseas ar bun agus má ghéaraigh an sárú ina dhiaidh é, d’fhéadfadh tábhacht chúiseach a bheith ag roinnt cúrsaí iompair.

Sampla is ea Breithiúnas Uimh. 63 an 30 Iúil 2020, i gcás coiriúil Uimh. 175/2020 den Chúirt Uachtarach Cassáide, an Dara Rannán Coiriúil. Scrúdaigh an chúirt neamhghníomhartha comhleanúnacha i gcúram cnáimhseachais agus gínéiceolaíochta agus níor ghlac sí leis gur bhris iompar dochtúra eile níos déanaí nó aistriú chuig saoráid leighis eile an nasc cúiseach tosaigh go riachtanach. Ag an am céanna, rinne sí idirdhealú idir sáruithe a bhain leis an toradh agus sáruithe líomhnaithe eile nár thug bunús le dliteanas as an toradh sin. ^[3]

Ní chruthaíonn an cur chuige seo ciontacht chomhchoiteann na foirne. Nuair a chruthaíonn roinnt daoine dochar trí fhaillí, ní mór freagracht gach duine a scrúdú go neamhspleách; éilíonn rannpháirtíocht faoi Airteagal 20 den Chód Coiriúil cion d’aon ghnó. Ní leor gur oibrigh gach duine san eagraíocht chéanna nó go bhféadfaidís cur le toradh níos fearr le chéile. ^[1]

Ní foras uilíoch chun cúisíocht a eisiamh é iompar an íospartaigh ach oiread. Ní mór a fháil amach ar chruthaigh sé próiseas neamhspleách, ar ghné intuartha den chéad chontúirt é agus ar chuimsigh dualgas an duine cosaint ar an bhfreagairt sin féin. Ní féidir locht rannpháirteach sa dlí sibhialta a aistriú go meicniúil ina laghdú céatadánach ar dhliteanas coiriúil.

7. Fianaise saineolaí agus teorainneacha an eolais speisialaithe

Scrúdaíonn an saineolaí an meicníocht theicniúil, leighis nó speisialaithe eile. Cinneann an chúirt an gcomhlíontar gnéithe an chiona. Ní féidir ceisteanna ar nós «an bhfuil an cosantóir ciontach?» nó «an ndearnadh cion?» a tharmligean chuig saineolaí. Ní mór an tuairim a scrúdú agus a mheas in éineacht leis an bhfianaise eile. ^[2]

Ba cheart go ndíreodh sannadh cuí saineolaí ar mheicníochtaí malartacha an dochair, an t-am a d’éirigh an toradh do-aisiompaithe, éifeacht an ghnímh áirithe a fágadh ar lár agus na sonraí a idirdhealaíonn dóchúlacht ó mheicníocht chúiseach bhunaithe. Má bhíonn saineolaithe easaontach, ní mór bunúis fhíorasacha an easaontais a shoiléiriú in ionad rogha a thabhairt don tuairim a bhfuil níos mó sínithe uirthi.

D’fhéadfadh doiciméid ar iarraidh an cruthú a dhéanamh níos deacra ach ní thugann siad údar leis an ualach cruthúnais a aisiompú. Ní mór clár neamhiomlán, breathnóireacht ar iarraidh nó taifead nár ullmhaíodh a mheas i ndáil leis an gcúiseamh. Ní chruthaíonn na heasnaimh seo an mheicníocht fhiseolaíoch áirithe ná rún go huathoibríoch.

8. Sampla hipitéiseach agus ord an mheasúnaithe dhlíthiúil

Is sampla anailíseach, agus ní tuairisc ar chás iarbhír, é seo. Tá fostaí ar dualgas faoi cheangal múchadh éigeandála a ghníomhachtú ar chomhartha áirithe. Mainníonn sé é a dhéanamh agus tarlaíonn díobháil thromchúiseach. Ní leor an comhartha, an neamhghníomhú agus an díobháil a bhunú chun dliteanas a chruthú. Teastaíonn fianaise ar oibriú an chórais, ar an bhféidearthacht go gcoscfadh múchadh tráthúil an díobháil áirithe agus ar chumas an fhostaí an comhartha a aithint.

Má bhí an chosaint uathoibríoch millte go do-aisiompaithe roimh an seal agus mura bhféadfadh múchadh de láimh dul i bhfeidhm ar an toradh, ní chruthaíonn sárú na treorach amháin cúisíocht tríd an neamhghníomhú sin. Má bhí múchadh de láimh ag feidhmiú, áfach, agus dá mbrisfeadh gníomhachtú tráthúil an próiseas contúirteach, tá fós le measúnú an t-eolas, an caighdeán cúraim riachtanach agus an cineál ciontachta áirithe.

Má tá fianaise ann nach raibh oiliúint faighte ag an bhfostaí, ní mór a chumais agus a dhualgais a idirdhealú ó shárú féideartha ar dhualgais an bhainisteora. Ní shúitear freagracht aonair an fhostaí isteach i locht eagraíochtúil an bhainisteora; ní féidir an fostaí a úsáid mar ionad ar theipeanna bainistíochta nár fiosraíodh ach oiread.

9. Conclúid

Ní toimhde choiriúil í cúisíocht trí neamhghníomhú a bhaintear as dualgas neamhchomhlíonta. Is gné neamhspleách í a éilíonn cruthúnas go gcoscfadh gníomh sonrach a aithníodh, a bhí riachtanach agus indéanta, an toradh áirithe. Sainmhíníonn an dualgas dlíthiúil raon na freagrachta, agus cinneann ciontacht an bhfuil an chúisíocht chruthaithe inphionóis.

Go praiticiúil, ní mór dhá earráid shiméadracha a sheachaint: ciontú as gach dochar a leanann neamhghníomhú gairmiúil agus cúisíocht a eisiamh aon uair a bhíonn tosca eile ag obair freisin. Tá an chonclúid dhlíthiúil sa nasc aonair idir an dualgas, an t-am idirghabhála, an meicníocht fhíorasach agus an dearcadh ciontach i leith an toraidh.

Is plé ginearálta ar theoiric agus cleachtas dlíthiúil é an t-alt seo. I gcás sonrach, ní mór an dlí a bhí infheidhme ag an am ábhartha agus Airteagal 2 den Chód Coiriúil a mheas. Ní úsáidtear samplaí hipitéiseacha ach don anailís dhlíthiúil agus ní chuireann siad síos ar chásanna iarbhír.